Ở lứa tuổi 2–3, trẻ bắt đầu nói "con tự làm" nhiều hơn bất cứ câu nào khác. Người lớn thường vội làm giúp vì nhanh hơn, sạch hơn. Giáo dục mầm non Nhật Bản nhìn khoảnh khắc ấy theo cách khác: đó là lúc cần bảo vệ nhất, vì cái đang hình thành không phải là kỹ năng mà là mong muốn tự làm của trẻ.

1. Người Nhật hiểu "tự phục vụ" ở tuổi 2–3 như thế nào

Nội dung chăm sóc – giáo dục trẻ ở các nhà trẻ Nhật Bản được quy định trong Hướng dẫn chăm sóc – giáo dục tại nhà trẻ (保育所保育指針 – Hoikusho Hoiku Shishin) do Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản ban hành kèm Thông báo số 117 ngày 31/3/2017. Với trẻ từ 1 đến dưới 3 tuổi, lĩnh vực Sức khoẻ đặt mục tiêu để trẻ nhận ra những thói quen cần thiết cho cuộc sống khoẻ mạnh, an toàn, và nuôi dưỡng mong muốn tự mình thử làm.

Điểm đáng chú ý là cách văn bản này dùng từ. Nội dung dành cho lứa tuổi này viết: trẻ tự mình cố gắng cởi, mặc quần áo với sự giúp đỡ của cô giáo; trẻ cảm nhận sự dễ chịu khi giữ bản thân sạch sẽ, và thói quen ấy hình thành dần dần; trẻ quen với bô, bệ vệ sinh và dần tự đi vệ sinh được. Không có yêu cầu nào đòi trẻ phải làm được hoàn chỉnh. Thứ được đo là sự sẵn lòng thử, và sự giúp đỡ của người lớn được xem là một phần bình thường của quá trình.

Phần hướng dẫn thực hiện nói rõ hơn: các thói quen ăn uống, đi vệ sinh, ngủ, cởi mặc quần áo, giữ vệ sinh thân thể cần được tiến hành tuỳ theo tình trạng của từng trẻ, trong bầu không khí bình tĩnh, tôn trọng mong muốn tự làm của trẻ, và phối hợp phù hợp với gia đình.

Chương trình Giáo dục mầm non của Việt Nam (Văn bản hợp nhất số 01/VBHN-BGDĐT ngày 13/4/2021 của Bộ Giáo dục và Đào tạo) có cùng tinh thần: với trẻ 24–36 tháng, nội dung gồm tập luyện nề nếp, thói quen tốt trong sinh hoạt và tập làm một số việc tự phục vụ; kết quả mong đợi là trẻ làm được một số việc với sự giúp đỡ của người lớn.

2. Những việc tự phục vụ vừa sức trẻ 2–3 tuổi

• Tự xúc ăn bằng thìa, chấp nhận rơi vãi. Cơm rơi ra bàn là một phần của việc học phối hợp tay – mắt.
• Tự cởi giày dép, tự cởi áo khoác, quần chun. Cởi thường dễ hơn mặc; cho trẻ thành công ở việc cởi trước rồi mới tập mặc.
• Rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, có ghế kê để với tới vòi nước.
• Báo khi muốn đi vệ sinh và tập ngồi bô. Mỗi trẻ sẵn sàng ở một thời điểm khác nhau.
• Cất đồ của mình vào đúng chỗ: giày lên kệ, ba lô lên móc, đồ chơi về rổ.

3. Ba mẹ làm gì ở nhà

• Chuẩn bị môi trường để trẻ tự làm được. Móc treo thấp ngang tầm trẻ, ghế kê ở bồn rửa, quần áo cạp chun và áo không nhiều khuy, rổ đựng đồ có dán hình để trẻ nhận ra chỗ cất. Phần lớn việc "con không chịu tự làm" thực ra là "con không với tới".
• Để dư thời gian. Buổi sáng vội vàng là lúc người lớn làm hộ nhiều nhất. Dành thêm mười phút là dành chỗ cho trẻ tự làm.
• Làm mẫu chậm, chia nhỏ từng bước. Ban đầu người lớn làm gần hết, chỉ để trẻ làm bước cuối — kéo ống quần xuống, đặt chiếc giày lên kệ. Khi trẻ đã làm được bước cuối, lùi dần sang bước trước đó.
• Nói đúng điều trẻ vừa làm được. "Con tự cởi được chiếc giày rồi" có giá trị hơn "con giỏi quá", vì trẻ biết chính xác mình đã làm được gì.
• Không làm lại trước mặt trẻ. Chiếc áo mặc lệch vẫn là chiếc áo trẻ tự mặc. Sửa lại ngay trước mặt con gửi đi thông điệp "con làm chưa đúng", và lần sau con ít muốn thử hơn.

4. Hai cách hiểu sai về "dạy con tự lập kiểu Nhật"

Thứ nhất, tự lập không có nghĩa là để trẻ tự xoay xở một mình. Mục đầu tiên trong nội dung lĩnh vực Sức khoẻ của văn bản Nhật Bản nêu trên là trẻ sống với cảm giác an toàn dưới sự đón nhận đầy yêu thương của cô giáo. Trẻ chỉ dám thử khi biết có người lớn ở bên nếu thử không thành. Tự lập là kết quả của sự gắn bó, không phải thay thế cho sự gắn bó.

Thứ hai, không có mốc tuổi chung cho mọi trẻ. Văn bản nhấn mạnh việc tiến hành tuỳ theo tình trạng của từng trẻ. So sánh "bạn cùng lớp đã tự đi vệ sinh được rồi" thường chỉ làm trẻ căng thẳng và chậm lại. Điều nên so sánh là con hôm nay với con của tháng trước.

5. Nhà và trường cùng một cách làm

Trẻ 2–3 tuổi học nề nếp nhanh nhất khi ở nhà và ở lớp được đối xử theo cùng một cách: cùng để con tự làm những việc giống nhau, cùng chờ đợi, cùng không làm hộ. Nếu ở lớp con tự cất giày mà về nhà luôn có người cất giúp, con sẽ học rằng quy tắc chỉ áp dụng ở trường. Ba mẹ có thể trao đổi với cô giáo của lớp để biết con đang tập những việc gì ở trường và tiếp tục những việc đó ở nhà.

Những việc nhỏ như tự cởi đôi giày hay tự cất chiếc ba lô không làm trẻ trở nên giỏi giang hơn ngay lập tức. Nhưng mỗi lần làm được, trẻ tích thêm một trải nghiệm quan trọng: mình có thể. Đó là nền móng cho sự tự tin và tính tự lập về sau.

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản (2017). 保育所保育指針 (Hướng dẫn chăm sóc – giáo dục tại nhà trẻ), ban hành kèm Thông báo số 117 ngày 31/3/2017. Chương 2, mục 2: Mục tiêu và nội dung chăm sóc – giáo dục trẻ từ 1 đến dưới 3 tuổi, lĩnh vực Sức khoẻ.
• Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021). Văn bản hợp nhất số 01/VBHN-BGDĐT ngày 13/4/2021 về Chương trình Giáo dục mầm non. Phần Chương trình giáo dục nhà trẻ, trẻ 24–36 tháng.